Gaspıralı İsmail Hakkında Bilinmeyenler

1851 senesinde Kırım Bahçesaray yakınlarındaki Avcıköy’de dünyaya geldi. Babasının doğduğu köye nispeten Gaspirinski (Gaspıralı) lakabını alacaktır. On yaşına geldiğinde Akmescit Lisesi’ne devam etti. Orada iki yıl kadar kaldıktan sonra Varonej kentinde bulunan askeri okula geçti. Daha sonraları Moskova Askeri İdadisi’ne de gidecektir. Bu okulundan Ruslar’ın o dönemde şiddetle savunduğu Panslavizm politikaları yüzünden ayrıldı. Zincirli Medresesinde Rusça öğretmeni olarak göreve yapmaya başladı. Bir buçuk sene kadar süren bu görevi esnasında, bolca okuyarak dönemin Rus edebiyatı ve fikir akımları hakkında temel veriler edindi.

Tarihler 1869’u gösterdiğinde aylık maaşı 600 rubleye yükseltilerek Yalta’da bulunan Dereköy mektebine tayin edildi. Burada da iki yıl kadar kaldı. Tekrar Bahçesaray’a dönerek Zincirli Medresesi’ndeki Rusça derslerini sürdürdü. Gaspıralı İsmail, o ana kadar zihninde oluşmaya başlayan yenilikçi fikirleri ilk kez Zincirli Medresesi’nde hayata geçirmeye çalıştı. Talebelerine yeni yöntemlerle Türkçe dersleri verdi.

Dünyaca ünlü bu fikir adamının en büyük hayallerinden biri İstanbul’a giderek zabit olmaktı. Lakin yarıda bıraktığı eğitimin buna engel olacağına karar verdi. Bu sebepten 1871 senesinde Paris’e giderek yarıda kalmış eğitimini tamamladı. Gaspıralı 1874 sonlarına kadar Paris’te kaldı. Zabitlik hayalinin gerçekleşemeyeceğini İstanbul seyahatinde anlayınca, 1875 kışında Kırım’a geri döndü.

1878’da Bahçesaray belediye başkanlığına görevlendirildi. 1879 senesinde bir gazete çıkarmak için dönemin Rus hükumetine müracaat etse de bu müracaatı uygun görülmedi. 1881 yılında, ‘Genç Molla’ müstear yani takma ismiyle ileride kitap olarak neşredilecek olan ‘Rusya Müslümanları’ başlığına sahip makalelerini kaleme aldı. Akmescit’te çıkan ‘Tavrida’ gazetesinde yayınladı. Mutlaka yayın yoluyla ulusuna hizmet etmek istiyordu. İzin çıkmamasına rağmen gazete yayımlama düşüncesinden asla vazgeçmedi. Bunun için zemin yoklamak maksadıyla 1881’den itibaren Tonguç, Ay, Güneş, Yıldız, Mir’ati Cedid gibi çeşitli ve farklı adlarla küçük kitapçıklar yayınlamaya başladı. Baskıcı Rus sansürü bu makalelerin yayınını gazete niteliği taşıdığı düşüncesiyle yeniden yasakladı. 1883 yılında Türkçe kısmı aynen Rusçaya da tercüme edilmesi şartıyla ‘Tercüman-ı Ahval-i Zaman’ yayınlama iznini alabildi. İlk nühasını 10 Nisan 1883’te çıkardı. Rusya’da çıkan ilk Türk gazetesi değildi ancak yaygınlığı ve rolü bakımından en mühimiydi. Tercüman çok geçmeden, dönemin zorlu mali ve idari şartlarına ve okur yazarlık oranına göre çok yüksek denebilecek tirajları yakaladı. Kazan, Kafkasya, Sibirya, Türkistan, Çin, hatta İran ve Mısır’da dahi Tercüman satıldı. Bu başarı, “Dilde birlik” fikrinin hayata geçmesi anlamına da geliyordu.

1905 harbi ve mali bunalımından sonra Kazan’da, Kafkasya’da, Türkistan’da ve Kırım ‘da yayınlanan 40’tan fazla yayın organı ve dergide ‘Gaspıralı dili’ tercih edildi. Bu tarzda çok sayıda hikaye ve roman kaleme alındı. Yukarıda değindiğimiz Dilde birlik düşüncesinin yanı sıra Usul-ü Cedid okulunu da oluşturarak yaygınlaştıran Gaspıralı İsmail Bey 1905 İhtilalinden sonra Rusya Müslümanlarının ittifakı gayesiyle bir araya gelen üç kongrede de önemli roller oynadı. Öncelikli olarak eğitim hususunun öncelikli ele alındığı III. Kongre’de ‘dil birliği’ ile ilgili ifadelerini neredeyse tüm Rusya Müslümanlarına resmen kabul ettirecektir. (1906).

‘Usul-ü cedid’ denen düşünce hareketinin en önemli sayılabilecek başarısı ve Ekim Manifestosunun ardından Müslümanların kazandığı hürriyet, öte yandan ‘Müslüman İttifakı’ için yapılan çalıştaylar İsmail Gaspıralı’nın cesaretini daha da arttırdı. Nitekim 1907’de Mısır Kahire’de bir “İslam Kongresi” toparlayabilmek için büyük gayretler sarf etti. 1910 senesinde ise Hindistan’a giderek Bombay’daki “Encümen-i İslamiye”nin toplantılarında görüşlerini savundu. Meşrutiyet’in ilanından sonra İstanbul’a gelen büyük bir heyecanla karşılanan Gaspıralı (1909). Birinci Dünya Harbi evvlinde İstanbul’a tekrar gelerek Osmanlıyı savaşa girmemesi hususunda ikaza çalıştı.

Gaspıralı İsmail 11 Eylül 1914 Cuma tarihinde Bahcesaray’da hakka yürüdü. Ertesi gün muhteşem bir cenaze töreniyle, Mengligiray Han türbesi civarında toprağa verildi.

[Toplam:0    Ortalama:0/5]

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir